Ustawowe dziedziczenie gospodarstwa rolnego
Przy opracowywaniu przepisów kodeksu cywilnego w 1964 roku ustawodawca przyjął, że gospodarstwa rolne powinny podlegać szczególnym zasadom dziedziczenia. Wprowadził więc szereg ograniczeń dotyczących tego, kto może stać się właścicielem gospodarstwa rolnego po śmierci rolnika.
Przepisy te z biegiem czasu ulegały zmiano, a krąg potencjalnych spadkobierców się poszerzał. Według brzmienia obowiązującego do dnia 14 lutego 2001 art. 1059 kodeksu cywilnego spadkobiercy dziedziczą z ustawy gospodarstwo rolne, jeżeli w chwili otwarcia spadku:
1) stale pracują bezpośrednio przy produkcji rolnej albo
2) mają przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej, albo
3) są małoletni bądź też pobierają naukę zawodu lub uczęszczają do szkół, albo
4) są trwale niezdolni do pracy.
Aby zrozumieć ten przepis należy wyjaśnić zawarte w nim pojęcia:
1. Gospodarstwo rolne w rozumieniu tego przepisu to czyli grunty rolne o powierzchni przekraczającej 1 ha
2. Chwila otwarcia spadku, to dzień śmierci spadkodawcy. A więc przepis ten ma zastosowanie jeśli zgon nastąpił przez 14 lutego 2001 roku, bez względu na to, kiedy przeprowadzane jest postępowanie spadkowe. Często spotykaną sytuacją jest kierowanie sprawy o stwierdzenie nabycia spadku po kilkudziesięciu latach od śmierci spadkodawcy, tak więc przywołana treść przepisu może mieć zastosowanie w aktualnie przeprowadzanych postępowaniach.
3. Nie ma ustawowej definicji jak długo ma trwać stała praca przy produkcji rolnej, istnieje wyrok Sadu Najwyższego wskazujący już 1 rok jako wyznacznik owej „stałości”.
Mając na uwadze te zasady, dziedziczenie następowało według ustawowej kolejności, czyli w pierwszej kolejności współmałżonek i dzieci, jednakże tylko pod warunkiem, że spełniali oni kryteria opisane powyżej. Ale jeśli któreś z dzieci spadkodawcy nie spełniało tego kryterium, w jego miejsce mogły wchodzić wnuki spadkodawcy (pod warunkiem realizacji przesłanek do dziedziczenia gospodarstwa rolnego). Jeśli spadkodawca nie miał dzieci, lub żadne z jego zstępnych nie może dziedziczyć z uwagi na brak uprawnień, gospodarstwo rolne dziedziczy rodzeństwo spadkodawcy, ponownie z tym zastrzeżeniem, że spełnia ustawowe wymagania. I tu analogicznie, jeśli brat lub siostra nie może sprostać wymaganiom stawianym przez ustawę, ale jego dziecko je spełnia, to dziedziczy w miejscu swojego rodzica. Końcowo, jeżeli ani małżonek spadkodawcy, ani żaden z jego krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy nie odpowiada warunkom przewidzianym dla dziedziczenia gospodarstwa rolnego, albo jeżeli uprawnionymi do dziedziczenia są wyłącznie osoby, które w chwili otwarcia spadku są trwale niezdolne do pracy, gospodarstwo dziedziczą spadkobiercy na zasadach ogólnych.
Te zasady zostały uznane przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 31 stycznia 2001 za niezgodne z Konstytucją RP. W związku z powyższym nie mają zastosowania do spadków otwartych po 14 lutego 2001. Jeśli zatem spadkobierca zmarł po tym terminie stosuje się zasady ogólne dziedziczenia, bez względu na to, czy w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne. W pierwszej kolejności do spadku powołane są z ustawy dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Jeśli natomiast zmarły nie miał dzieci, to powołani są do spadku z ustawy jego małżonek i rodzice. W takim przypadku małżonek dziedziczy ½, a rodzice po ¼ spadku. Jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych. Jeśli któreś z rodzeństwa nie dożyło otwarcia spadku to w jego miejsce wchodzą jego dzieci.
Należy zwrócić uwagę, że w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku nie dochodzi do wskazania, którą część spadku nabywa konkretna osoba. W treści postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, lub protokołu dziedziczenia sporządzonego przez notariusza, zawarte jest wyłącznie określenie jaki udział w całości jest własnością każdej z osób uprawnionej do dziedziczenia. Stają się współwłaścicielami w określonych ułamkowych częściach. Jeśli spadkobiercy chcą prawnie skutecznie dokonać podziału fizycznego konieczne jest zawarcie umowy o dziale spadku, lub skierowanie do sądu wniosku o dział spadku. Jest to odrębne postępowanie.
Uwagi:
Opisane zasady dotyczą dziedziczenia ustawowego, czyli sytuacji w której zmarły nie sporządził ważnego testamentu.
Przedstawione zasady nie uwzględniają szczególnych okoliczności dotyczących odrzucenia spadku, zrzeczenia się dziedziczenia czy uznania za niegodnego dziedziczenia.
Adwokat Anna Tarnawska
